Học thuộc vẫn mất điểm? Ôn thi ngân hàng thương mại

Thử hình dung đêm trước buổi thi, một bạn sinh viên năm ba mở vở ra và đọc vanh vách định nghĩa: ngân hàng thương mại là tổ chức tín dụng thực hiện hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác. Thuộc rất kỹ. Sáng hôm sau đề ra một câu: vốn tự có 900 tỷ, tài sản có rủi ro quy đổi 10.000 tỷ. Đề hỏi ngân hàng này có đạt mức an toàn vốn không, và nếu muốn cho vay thêm thì được thêm tối đa bao nhiêu. Người chỉ học thuộc sẽ ngồi nhìn đề rất lâu.

Đây là kiểu mất điểm điển hình khi ôn thi ngân hàng thương mại. Không ai thiếu chăm. Chỉ là học thuộc thì quen, còn môn này lại thưởng cho người tính được.

Môn này khó ở chỗ nào

Nói thật, ngân hàng thương mại không khó vì từng khái niệm. Huy động vốn là gì, tín dụng là gì, bảo lãnh là gì, đọc một lần là hiểu. Cái khó nằm ở chỗ khác.

Thứ nhất, môn này dài và rộng. Một học phần thường đi từ cấu trúc bảng cân đối, vốn chủ sở hữu, huy động, cho vay, rồi sang thanh toán quốc tế, ngoại hối, quản trị tài sản nợ. Mười mấy mảng nghiệp vụ, mỗi mảng có thuật ngữ riêng, công thức riêng.

Thứ hai, các mảng móc vào nhau. Bạn không thể hiểu vì sao ngân hàng hạn chế cho vay trung dài hạn bằng vốn ngắn hạn nếu chưa học huy động vốn và quản trị thanh khoản. Học rời từng chương rồi ghép lại lúc cận thi thì rất dễ rối.

Thứ ba, tài liệu tiếng Anh. Ở nhiều trường khối kinh tế, tài chính, công nghệ tài chính, giáo trình hoặc slide có phần tiếng Anh: capital adequacy ratio, net interest margin, letter of credit, factoring. Bạn hiểu ý bằng tiếng Việt nhưng gặp thuật ngữ Anh thì khựng. Chuyện này chỉ nhỏ khi bạn gặp nó sớm, và rất tốn điểm khi gặp lần đầu trong phòng thi.

Trắc nghiệm, tự luận, bài tập: mỗi dạng ôn một kiểu

Đa số đề thi của môn này (tuỳ trường, tuỳ giảng viên) rơi vào ba dạng. Mỗi dạng cần một cách luyện riêng, và nhiều bạn dùng chung một cách cho cả ba nên hiệu quả thấp.

Trắc nghiệm thường kiểm tra khái niệm, phân biệt và con số quy định. Ví dụ: phân biệt chiết khấu với tái chiết khấu, bảo lãnh thanh toán với bảo lãnh thực hiện hợp đồng, L/C với nhờ thu. Cách ôn hợp lý là làm đề, sai câu nào thì ghi lại vì sao sai chứ không chỉ chép đáp án đúng. Hai phương án gây nhầm thường là hai khái niệm anh em, nên ghi theo cặp.

Tự luận là dạng bạn cần dàn ý. Lấy một câu như "Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng tín dụng của ngân hàng thương mại". Nếu viết theo cảm hứng, bạn sẽ lan man và quên mất nhóm nhân tố chủ quan hay khách quan. Có khung trước (định nghĩa, các nhóm nhân tố, biện pháp, liên hệ) thì viết 40 phút vẫn gọn. Không có khung thì 40 phút chỉ ra được một trang rưỡi lộn xộn.

Bài tập là dạng ít người luyện đủ. Và là dạng phân loại điểm giỏi với điểm khá.

Làm tay ít nhất một lần: CAR, chiết khấu, khe hở lãi suất

Dưới đây là ba bài nhỏ, số liệu giả định. Làm tay một lần là hiểu bản chất hơn đọc mười trang lý thuyết.

An toàn vốn

Quay lại đề ở đầu bài. Vốn tự có 900 tỷ, tài sản có rủi ro 10.000 tỷ.

CAR = 900 / 10.000 = 9%.

Nếu mức tối thiểu là 8% thì ngân hàng đang đạt. Còn nếu đề hỏi tài sản có rủi ro tối đa với 900 tỷ vốn? Lấy 900 / 8% = 11.250 tỷ. Vậy còn dư 1.250 tỷ tài sản có rủi ro. Nếu khoản vay mới có hệ số rủi ro 100%, ngân hàng cho vay thêm tối đa khoảng 1.250 tỷ. Nếu hệ số là 50%, con số thành 2.500 tỷ.

Chỗ sinh viên hay trượt là quên rằng tử số (vốn tự có) cũng có quy tắc tính riêng, chẳng hạn vốn cấp 1 và cấp 2, các khoản phải trừ. Đề nào cho sẵn thì bạn dùng luôn, đề nào bắt tính thì làm theo giáo trình của trường. Mỗi nơi trình bày hơi khác.

Chiết khấu giấy tờ có giá

Một thương phiếu mệnh giá 500 triệu, còn 60 ngày đến hạn. Ngân hàng chiết khấu với lãi suất 9%/năm, quy ước 360 ngày.

Tiền chiết khấu = 500 triệu × 9% × 60 / 360 = 7,5 triệu.

Kiểm lại bằng cách tính theo ngày: 500 × 0,09 = 45 triệu một năm, chia 360 ra 0,125 triệu mỗi ngày, nhân 60 ngày được 7,5 triệu. Khách nhận 500 − 7,5 = 492,5 triệu.

Bẫy nằm ở quy ước ngày. Nếu đề ghi 365 ngày thì tiền chiết khấu là 500 × 9% × 60 / 365 ≈ 7,4 triệu, khách nhận khoảng 492,6 triệu. Chênh lệch không lớn, nhưng đề trắc nghiệm hay đặt sẵn cả hai con số làm phương án. Đọc kỹ dòng quy ước 360 hay 365 ở đề. Một dòng chữ nhỏ có thể làm lệch cả đáp án.

Khe hở lãi suất

Một ngân hàng có tài sản nhạy cảm với lãi suất 4.200 tỷ, nợ nhạy cảm 5.000 tỷ trong cùng kỳ.

Gap = 4.200 − 5.000 = −800 tỷ.

Gap âm nghĩa là trong kỳ đó, lượng nợ phải định giá lại theo lãi suất mới lớn hơn lượng tài sản. Khi lãi suất đổi, chi phí lãi vì thế đổi nhiều hơn thu nhập lãi. Nếu lãi suất thị trường tăng 1 điểm phần trăm, thu nhập lãi ròng thay đổi xấp xỉ −800 × 1% = −8 tỷ. Còn lãi suất giảm 1 điểm thì ngược lại, ngân hàng được lợi 8 tỷ.

Đề hay hỏi tiếp: ngân hàng nên làm gì? Đáp án thường xoay quanh việc điều chỉnh cơ cấu. Có thể kéo dài kỳ hạn huy động, rút ngắn kỳ hạn cho vay, hoặc dùng công cụ phái sinh (tuỳ giáo trình có đề cập hay không).

Ba bài này khác nhau về nội dung nhưng giống nhau ở một điểm: số thì dễ, ý nghĩa của con số mới là phần ăn điểm. Tính ra 9% mà không viết "đạt, còn dư địa tăng trưởng tín dụng" thì giảng viên chấm vẫn có thể trừ.

Nếu bạn thích kiểm tra nhanh bằng máy, một đoạn Python nhỏ cũng đủ:

von_tu_co = 900
tai_san_rui_ro = 10000
car = von_tu_co / tai_san_rui_ro
tai_san_toi_da = von_tu_co / 0.08
print(f"CAR = {car:.1%}, dư địa = {tai_san_toi_da - tai_san_rui_ro:.0f} tỷ")

Đây chỉ là đoạn ví dụ viết cho bài này, không phải trích từ tài liệu nào. Nhưng thói quen thay số vào code để thử "nếu vốn giảm 100 tỷ thì sao" giúp nhớ công thức lâu hơn đọc lại.

Những lỗi hay mất điểm

Có vài lỗi lặp lại ở rất nhiều bài thi môn này.

Lỗi đầu tiên là lẫn lộn giữa tài sản có và tài sản nợ của ngân hàng. Với doanh nghiệp bình thường, tiền gửi là tài sản. Với ngân hàng, tiền khách gửi là nợ phải trả, còn khoản cho vay mới là tài sản. Bạn nghĩ đã quen rồi, nhưng căng thẳng trong phòng thi thì vẫn nhầm.

Nhầm lãi suất danh nghĩa với thực. Nhầm lãi suất năm với lãi suất kỳ. Quên đổi đơn vị triệu sang tỷ. Mấy lỗi này nhỏ mà trừ điểm nặng, vì cả bài sai dây chuyền từ dòng đầu.

Viết tự luận chỉ nêu khái niệm mà không có ví dụ, không có liên hệ thực tế. Câu hỏi "vai trò của ngân hàng thương mại" mà trả lời đúng bốn ý trong giáo trình thì được điểm trung bình. Thêm một ví dụ có số, dù giả định, là bài đã khác.

Và lỗi phổ biến nhất: dồn hết vào chương đầu. Chương tổng quan thì dễ học nên bạn ôn rất kỹ. Đến chương ngoại hối và quản trị tài sản nợ ở cuối thì chỉ còn một đêm. Đó lại là phần cần nhiều thời gian nhất.

Chia thời gian ôn theo độ khó, không theo thứ tự chương

Giả sử bạn có 30 giờ ôn cho cả môn. Chia đều 3 giờ một chương nghe thì công bằng, nhưng không hợp lý. Dưới đây là một cách chia để tham khảo, hãy chỉnh theo đề cương của giảng viên bạn.

Con số 30 giờ này chỉ là giả định để bạn thấy tỷ lệ. Tinh thần là: những chương có tính toán và thuật ngữ quốc tế được nhiều giờ hơn chương tổng quan.

Một mẹo nhỏ: mỗi buổi ôn, chia đôi. Nửa đầu đọc, nửa sau tự làm không nhìn tài liệu. Đọc rồi gấp sách lại, viết ra những gì nhớ được. Cách này mệt hơn đọc lại, nhưng nó cho bạn biết mình thật sự nhớ gì.

Thuật ngữ Anh–Việt: học song song từ đầu

Khối kinh tế, tài chính và nhất là công nghệ tài chính ngày càng dùng nhiều tài liệu gốc tiếng Anh. Nếu chỉ ôn bằng tiếng Việt thì bạn gặp hai rủi ro. Một là đề của trường hoặc giáo trình dịch có thuật ngữ in kèm tiếng Anh. Hai là sau này đi thực tập, đọc báo cáo ngân hàng, bạn lại phải học lại từ đầu.

Cách làm đơn giản là mỗi khi học một thuật ngữ, ghi luôn cặp Việt–Anh vào cùng một dòng. Vốn tự có – regulatory capital. Thanh khoản – liquidity. Bao thanh toán – factoring. Cho thuê tài chính – financial leasing. Bảo lãnh – guarantee. Vài tuần là thành phản xạ. Không cần học thuộc lòng một danh sách dài, chỉ cần gặp ở đâu ghi ở đó.

Một bộ đề cương ôn sẵn cho môn này

Khi tự ôn, một phần thời gian không nhỏ đi vào việc gom tài liệu: slide lấy ở đâu, đề cương ở đâu, bài tập có lời giải ở đâu, dàn ý tự luận ai viết. Vì thế có người chọn mua một bộ đã được sắp xếp sẵn.

Đề cương ôn tập Ngân hàng thương mại — Việt/Anh là bộ tài liệu PDF 395 trang dành cho sinh viên đại học khối kinh tế, tài chính, công nghệ tài chính. Nội dung chia thành mười chương: tổng quan về ngân hàng thương mại, vốn chủ sở hữu và an toàn vốn, huy động vốn, tín dụng và quản trị rủi ro tín dụng, cho vay ngắn hạn và trung dài hạn, cho vay cá nhân và thẻ, chiết khấu – bao thanh toán – cho thuê tài chính – bảo lãnh, thanh toán trong nước và quốc tế, kinh doanh ngoại hối và quản trị tài sản nợ.

Bên trong có bài tập kèm lời giải, tự luận có dàn ý, trắc nghiệm có đáp án, và mã Python chạy thật. Toàn bộ song ngữ Việt–Anh, nên bạn học nội dung và thuật ngữ cùng lúc, không phải tra qua lại.

Cũng nói rõ những gì tài liệu không làm, để bạn khỏi mua rồi thất vọng:

• Đây là đề cương ôn tập, không thay thế giáo trình hay bài giảng trên lớp. Trường bạn nhấn mạnh phần nào, giảng viên ra dạng đề gì, vẫn phải theo thầy cô.
• Không có bài giảng video. Đây là PDF để đọc và làm bài.
• Số liệu pháp lý, tỷ lệ quy định thay đổi theo thời gian và theo từng trường. Khi thi, hãy đối chiếu với tài liệu chính thức mà giảng viên yêu cầu.

Mặt được là có sẵn lời giải để bạn tự đối chiếu sau khi làm, có dàn ý để tập viết tự luận có trình tự, có đáp án để làm trắc nghiệm rồi tự chấm. Với người đang ôn một mình, không có nhóm học, thì khoản này tiết kiệm khá nhiều thời gian gom và kiểm tra.

Thông tin mua, nói gọn

Giá là 138.000đ cho toàn bộ 395 trang. Thanh toán bằng chuyển khoản trong nước, và file được gửi trong vòng 24 giờ. Trước khi quyết định, bạn có thể xem trước 5 trang miễn phí. Nên xem thật kỹ 5 trang đó. Kiểm tra xem cách trình bày song ngữ có dễ đọc với bạn không, lời giải có đủ bước không, dàn ý tự luận có đúng kiểu bạn cần không. Nếu thấy không hợp thì thôi, phần chia giờ và ba bài tính ở trên vẫn dùng được.

Còn nếu bạn tự ôn bằng slide của trường thì cũng không sao. Việc nên làm ngay tối nay là lấy lại đề CAR ở đầu bài và đổi vốn tự có thành 800 tỷ. Tính lại xem ngân hàng còn đạt không và còn cho vay thêm được bao nhiêu. Đáp số: CAR đúng 8%, vừa chạm ngưỡng, dư địa bằng 0. Nếu bạn tự ra được kết quả đó trong năm phút thì phần an toàn vốn coi như đã chắc.

Bạn muốn xem 5 trang đầu rồi mới quyết định? Mở trang tài liệu tại Đề cương ôn tập Ngân hàng thương mại — Việt/Anh.