Ôn thi thị trường chứng khoán: lộ trình 4 tuần

Còn ba tuần nữa là thi. Bạn mở thư mục môn Thị trường chứng khoán ra: slide của thầy cô, giáo trình, vài file Word của khóa trước, một tệp Excel không biết ai làm. Tổng cộng hơn ba trăm trang, và bạn chưa biết nên đọc trang nào trước.

Tình huống này rất hay gặp ở sinh viên khối kinh tế, tài chính. Môn này không khó vì một khái niệm nào đó quá cao siêu. Nó khó vì khối lượng, vì nó trộn hai kiểu học khác hẳn nhau trong cùng một đề thi. Hiểu được điều đó thì việc ôn thi thị trường chứng khoán bớt hoảng đi nhiều.

Môn này thực ra là hai môn dán vào nhau

Nửa đầu là môn "luật và tổ chức". Thị trường tài chính gồm những bộ phận nào, hàng hóa trên thị trường là gì, ai được phát hành, sở giao dịch làm gì, công ty chứng khoán được và không được làm gì, quỹ đầu tư hoạt động ra sao, cơ quan nào giám sát. Học phần này giống học thuộc cấu trúc một bộ máy.

Nửa sau là môn "tính toán". Định giá cổ phiếu, định giá trái phiếu, ra quyết định đầu tư. Ở đây học thuộc không cứu được bạn. Đề đổi con số là hết đường.

Sai lầm phổ biến nhất là dùng một cách học cho cả hai. Người thì đọc đi đọc lại phần luật mà chưa bao giờ tự bấm máy tính một bài trái phiếu. Người thì giải rất giỏi công thức, vào phòng thi gặp câu "phân biệt chào bán riêng lẻ và chào bán ra công chúng" thì viết được ba dòng. Điểm trung bình của cả hai kiểu đều dừng ở mức an toàn thấp.

Nửa luật và tổ chức: học như xem bản đồ

Phần này có một điều khó chịu: quy định thay đổi. Mức vốn tối thiểu, điều kiện niêm yết, thời hạn công bố thông tin, chu kỳ thanh toán... đều có thể được sửa theo từng thời kỳ. Một tài liệu ôn, dù của ai, cũng chỉ đúng tại thời điểm biên soạn. Khi thầy cô dạy con số khác với tài liệu bạn đang cầm, hãy theo thầy cô và theo văn bản hiện hành. Đề thi của trường bạn ra theo giáo trình và bài giảng của trường, không ra theo tài liệu nào khác.

Vì quy định đổi, đừng cố nhớ từng con số ngay từ đầu. Hãy dựng bản đồ trước: một giao dịch cổ phiếu đi qua những ai. Nhà đầu tư đặt lệnh qua công ty chứng khoán. Lệnh vào sở giao dịch để khớp. Sau khớp có bù trừ và thanh toán, rồi quyền sở hữu được ghi nhận qua lưu ký và đăng ký. Cơ quan quản lý nhìn toàn bộ chuỗi này qua thông tin công bố, thanh tra và giám sát.

Bạn vẽ được chuỗi đó lên giấy trắng, không nhìn tài liệu, là đã nắm được khoảng một nửa phần tổ chức. Các chương về sở giao dịch, giao dịch, lưu ký, bù trừ, công ty chứng khoán thực chất chỉ là phóng to từng mắt xích.

Ba cặp khái niệm hay bị lẫn

Có những cặp mà giảng viên rất thích hỏi vì sinh viên rất hay nhầm.

Lưu ký và bù trừ thanh toán. Lưu ký là chuyện giữ và ghi nhận chứng khoán. Bù trừ thanh toán là chuyện sau khi khớp, ai giao gì, ai nhận gì, tiền đi đâu. Hai việc nằm cạnh nhau trong cùng một chương nên dễ trộn.

Phát hành lần đầu và niêm yết. Một công ty có thể phát hành cổ phiếu mà chưa niêm yết. Niêm yết là bước đưa chứng khoán vào giao dịch tại sở, với những điều kiện riêng.

Công ty chứng khoán và công ty quản lý quỹ. Cả hai đều là tổ chức kinh doanh chứng khoán, nhưng nghiệp vụ khác nhau. Câu hỏi tự luận kiểu "so sánh" gần như chắc chắn xoay quanh những cặp như vậy.

Cách học hiệu quả với các cặp này là kẻ bảng hai cột bằng tay, mỗi cột ghi: làm gì, cho ai, ai quản lý, rủi ro nằm ở đâu. Viết bằng tay mất mười phút mỗi cặp và nhớ lâu hơn đọc lại ba lần.

Nửa tính toán: hai công thức, nhiều cái bẫy

Cổ phiếu: một ví dụ nhỏ

Mô hình chiết khấu cổ tức tăng trưởng đều là bài quen thuộc. Giả sử cổ phiếu vừa trả cổ tức 2.000đ/cổ phiếu (D0), cổ tức dự kiến tăng 5% mỗi năm, tỷ suất sinh lời yêu cầu là 12%.

Giá hợp lý = D1 / (r − g). D1 = 2.000 × 1,05 = 2.100đ. Mẫu số = 0,12 − 0,05 = 0,07. Giá = 2.100 / 0,07 = 30.000đ.

Bẫy nằm ngay dòng đầu: nhiều bạn lấy luôn 2.000 chia 0,07, ra 28.571đ, và mất điểm. Đề thường cố tình cho D0 chứ không cho D1. Đọc kỹ chữ "vừa trả" hay "sắp trả" trước khi viết con số đầu tiên.

Một bẫy khác: nếu g lớn hơn hoặc bằng r thì công thức không dùng được, và đề có thể cố tình đưa số như vậy để xem bạn có nhận ra không.

Trái phiếu: chiết khấu từng dòng tiền

Trái phiếu mệnh giá 100.000đ, lãi coupon 8%/năm trả cuối mỗi năm, kỳ hạn 3 năm, lãi suất yêu cầu 10%. Coupon mỗi năm là 8.000đ.

Giá = 8.000/1,1 + 8.000/1,1² + 108.000/1,1³ ≈ 7.273 + 6.612 + 81.142 ≈ 95.026đ.

Giá thấp hơn mệnh giá vì lãi suất thị trường (10%) cao hơn lãi coupon (8%). Quan hệ này, lãi suất yêu cầu tăng thì giá trái phiếu giảm, là câu lý thuyết kiểu trắc nghiệm gần như năm nào cũng có.

Nếu bạn muốn kiểm tra nhanh thay vì bấm máy tính từng dòng, mấy dòng Python này cho kết quả tương tự:

def gia_trai_phieu(menh_gia, lai_coupon, ky_han, r):
    c = menh_gia * lai_coupon
    dong_tien = sum(c / (1 + r) ** t for t in range(1, ky_han + 1))
    return dong_tien + menh_gia / (1 + r) ** ky_han

print(round(gia_trai_phieu(100000, 0.08, 3, 0.10)))  # 95026

Đừng dùng Python trong phòng thi (thường không cho). Giá trị của nó là để bạn đổi số lung tung và thấy giá phản ứng thế nào, rồi hiểu chứ không chỉ nhớ.

Khớp lệnh: một ví dụ để hiểu sổ lệnh

Phần giao dịch hay có bài "xác định giá khớp" theo phương thức khớp lệnh định kỳ. Hãy xem một sổ lệnh giả định (đơn vị giá: nghìn đồng, khối lượng: cổ phiếu).

Lệnh mua: 10.000 cổ phiếu giá 25,5; 5.000 giá 25,4; 8.000 giá 25,3. Lệnh bán: 6.000 giá 25,2; 7.000 giá 25,3; 9.000 giá 25,4.

Với mỗi mức giá, ta tính tổng khối lượng mua sẵn sàng (giá mua ≥ mức đó) và tổng khối lượng bán sẵn sàng (giá bán ≤ mức đó), rồi lấy số nhỏ hơn.

Khối lượng khớp lớn nhất là 15.000 ở mức giá 25,4. Đó là giá khớp trong ví dụ này. Quy tắc phụ khi có nhiều mức giá cùng khối lượng, hay bước giá, biên độ dao động, bạn phải xem đúng quy chế hiện hành và bài giảng ở trường. Ví dụ trên chỉ để bạn hiểu cơ chế.

Lộ trình 4 tuần cho người đến sát ngày thi

Đây là một cách chia mà mình thấy hợp lý nếu bạn có khoảng 10 tiếng mỗi tuần. Nếu bạn có nhiều thời gian hơn thì giãn ra. Ít hơn thì dồn tuần 1 và 2 lại, nhưng đừng bỏ tuần cuối.

Điều khiến nhiều người trượt kế hoạch là họ để định giá dồn vào tuần cuối. Phần tính toán cần thời gian để "lắng": làm bài, quên, làm lại. Học dồn ba ngày thì chỉ nhớ máy móc.

Còn một điều thực tế. Tuần 4 gần như luôn bị thu hẹp vì bài tập các môn khác. Nếu bạn biết mình sẽ như vậy, hãy chuyển một buổi làm đề thử lên tuần 3.

Những lỗi làm mất điểm ở phòng thi

Vài lỗi lặp lại ở rất nhiều bài làm:

Viết tự luận mà không có khung. Giám khảo chấm theo ý, không chấm theo độ dài. Một câu "Trình bày vai trò của sở giao dịch chứng khoán" nên có dàn ý rõ: khái niệm, chức năng, vai trò với nhà phát hành, với nhà đầu tư, với nền kinh tế, rồi hạn chế. Có khung thì dù nhớ thiếu vẫn được điểm ở ý đã có.

Học trắc nghiệm bằng cách xem đáp án. Bạn thấy đáp án B, gật đầu, lật trang. Hôm sau gặp câu đổi thứ tự lựa chọn thì không nhận ra. Che đáp án đi, chọn trước, rồi mới so.

Bỏ qua đơn vị. Giá tính bằng đồng hay nghìn đồng, lãi tính theo năm hay nửa năm. Trái phiếu trả coupon hai lần mỗi năm mà bạn vẫn dùng r cả năm là sai ngay từ gốc: phải chia lãi suất và nhân số kỳ tương ứng.

Không viết bước trung gian. Máy tính sai một chữ số thì cả bài sai. Nếu có các bước, giám khảo vẫn cho điểm từng phần.

Tài liệu ôn song ngữ: dùng được gì, không dùng được gì

Phần trên là cách học, bạn có thể làm hoàn toàn với giáo trình của trường và vở ghi. Nếu bạn muốn có sẵn một bộ khung ôn thay vì tự gom từ nhiều nguồn, có một lựa chọn: Đề cương ôn tập Thị trường chứng khoán — Việt/Anh.

Đây là file PDF 440 trang, song ngữ Việt-Anh, dành cho sinh viên đại học khối kinh tế, tài chính, công nghệ tài chính. Nội dung chia thành mười một chương, đi từ tổng quan thị trường tài chính, hàng hóa trên thị trường, phát hành, sở giao dịch và niêm yết, giao dịch, lưu ký – đăng ký – bù trừ và thanh toán, công ty chứng khoán, người hành nghề và đạo đức nghề nghiệp, quỹ đầu tư và công ty quản lý quỹ, thông tin – thanh tra và giám sát, cho tới định giá cổ phiếu và quyết định đầu tư, định giá trái phiếu.

Trong đó có bài tập có lời giải, tự luận có dàn ý, trắc nghiệm có đáp án, và mã Python chạy thật cho phần định giá. Bản song ngữ hữu ích nếu giáo trình hoặc môn học của bạn dùng thuật ngữ tiếng Anh, hoặc bạn muốn đọc thêm tài liệu quốc tế mà không bị chặn bởi từ vựng.

Cũng nói thẳng về giới hạn. Đây là tài liệu PDF để đọc và làm bài, không có bài giảng video. Nó không thay giáo trình của trường: đề thi của bạn bám sát những gì thầy cô dạy, và nếu chỗ nào quy định khác với tài liệu, bạn theo thầy cô. Nếu bạn cần ai đó giải thích trực tiếp từng bước thì bạn vẫn cần lớp học hay người hướng dẫn.

Nếu để ghép vào lộ trình ở trên, cách dùng hợp lý là lấy các chương theo thứ tự tuần 1 và 2 để đối chiếu với vở ghi, còn phần bài tập có lời giải và trắc nghiệm có đáp án thì dành cho tuần 3 và 4. Làm trước, xem lời giải sau.

Xem thử rồi hãy quyết định

Giá là 154.000đ, thanh toán bằng chuyển khoản trong nước, và file được gửi trong vòng 24 giờ sau khi thanh toán. Trước khi mua, bạn có thể xem 5 trang đầu miễn phí để biết cách trình bày, mức độ chi tiết và tiếng Anh trong bản song ngữ có hợp với mình không. Nếu 5 trang đó không giống thứ bạn cần thì dừng ở đó, không mất gì.

Bạn có thể xem trang tài liệu tại đây: Đề cương ôn tập Thị trường chứng khoán — Việt/Anh.