Ôn thi Tin học vào lớp 10: bốn chỗ hay mất điểm

Còn bốn tuần nữa là thi. Một bạn lớp 9 mở vở Tin học ra, lật từ đầu và nhận ra mình chỉ còn nhớ đúng hai thứ: bài trình chiếu làm hồi lớp 7, và buổi kéo khối lệnh cho nhân vật đi vòng quanh sân khấu. Bit, byte, địa chỉ IP, hàm trong bảng tính thì mờ hẳn. Chuyện này không lạ. Tin học hay bị xếp xuống cuối danh sách ưu tiên, nên đến lúc cần mới thấy bốn năm kiến thức nằm rải rác trong bốn quyển sách.

Vì thế, ôn thi Tin học vào lớp 10 khác với ôn Toán hay Văn. Hiếm khi bạn "mất gốc" theo nghĩa không hiểu gì. Thường là kiến thức vẫn còn đó nhưng rời rạc, chẳng có sợi dây nào nối chúng lại. Bài này đi theo thứ tự: biết mình ôn để làm gì, nhìn ra những chỗ hay mất điểm, chia thời gian, rồi mới nói tới tài liệu.

Việc đầu tiên: biết bài thi của mình có gì

Chưa cần mở sách. Hỏi trước đã: Tin học trong kỳ tuyển sinh của mình là gì?

Tuỳ tỉnh, tuỳ trường, nó có thể là một môn thi riêng, một phần của bài kiểm tra năng lực, tiêu chí xét lớp chọn, hoặc chỉ là môn học trên lớp mà bạn muốn giữ điểm cao. Cấu trúc đề, thời lượng, tỉ lệ trắc nghiệm và tự luận khác nhau, lại đổi theo từng năm. Mình không đoán thay bạn được, và tài liệu nào cũng vậy. Hãy hỏi giáo viên bộ môn hoặc đọc thông báo tuyển sinh của chính trường bạn nhắm tới, rồi ghi ra giấy ba dòng: thi hình thức nào, dài bao nhiêu phút, có phần thực hành trên máy hay không.

Ba dòng ấy quyết định cách ôn thi Tin học vào lớp 10 của bạn. Đề toàn trắc nghiệm 40 phút thì ưu tiên nhận ra khái niệm nhanh và không sa bẫy từ ngữ. Đề có tự luận thì phải tập viết gọn mà đủ ý. Đề có thực hành thì ít nhất vài buổi phải ngồi trước máy, đọc sách thôi không đủ.

Chín mảng kiến thức, mỗi mảng một kiểu mất điểm

Nội dung Tin học cấp 2 gom lại được thành chín mảng. Mảng đầu là thông tin, dữ liệu và cách máy tính biểu diễn chúng. Tiếp theo là phần cứng, phần mềm, hệ điều hành; rồi mạng máy tính và Internet; rồi tìm kiếm, đánh giá, tổ chức thông tin. Đạo đức, pháp luật và an toàn trong môi trường số đứng riêng một mảng. Kế đến là nhóm công cụ: trình chiếu, sơ đồ tư duy, đồ hoạ, video. Sau đó là bảng tính, thuật toán cùng lập trình trực quan, và cuối cùng là hướng nghiệp với tin học.

Khi ôn, hai mảng hay bị bỏ quên là đạo đức – pháp luật và hướng nghiệp, vì nghe có vẻ "học thuộc là xong". Hai mảng bị ngại nhất là bảng tính và thuật toán, vì phải suy luận chứ không chỉ nhớ. Ngại thì dễ để đến cuối. Đó là sai lầm về thứ tự phổ biến nhất: dồn phần khó nhất vào tuần cuối, lúc đầu óc đã mệt và thời gian chỉ còn đủ lướt qua.

Bốn chỗ mất điểm hay lặp lại

Đổi đơn vị và đổi sang nhị phân

Giả sử đề cho một ảnh 800 × 600 điểm ảnh, mỗi điểm dùng 24 bit, hỏi dung lượng chưa nén. Làm đúng thì thế này: 800 × 600 × 24 = 11.520.000 bit; chia 8 được 1.440.000 byte; chia 1024 được 1406,25 KB; chia thêm 1024 được khoảng 1,37 MB. Người sai thường rơi vào một trong hai chỗ. Hoặc quên chia 8, nên ra con số to gấp tám lần. Hoặc chia 1000 thay vì 1024 rồi thấy kết quả lệch đáp án. Nhiều đề tính 1 KB = 1024 byte, nhưng vẫn nên đọc kỹ xem đề có nói rõ không.

Nhị phân cũng vậy. Đổi 45 sang hệ nhị phân: 45 = 32 + 8 + 4 + 1, nghĩa là các vị trí 32, 8, 4, 1 bật, còn 16 và 2 tắt, ra 101101. Đổi ngược lại để kiểm tra chỉ mất ba mươi giây. Phần lớn người làm sai là người không kiểm tra.

Bảng tính: sai một dấu đô-la

Bảng có giá hàng ở B2:B11, mười mặt hàng, thuế suất 0,08 nằm ở ô F1. Bạn gõ ở C2 công thức =B2F1 rồi kéo xuống. Ô C3 tự biến thành =B3F2, mà F2 đang trống, nên cả cột từ C3 trở đi ra 0. Công thức đúng là =B2*$F$1. Dấu đô-la giữ cố định địa chỉ khi sao chép công thức.

Ai hiểu tham chiếu tương đối và tuyệt đối thì giải được cả một lớp câu hỏi. Ai chỉ thuộc câu "dấu $ là khoá" thì gặp biến thể đầu tiên đã loạng choạng, chẳng hạn khi cần khoá cột mà không khoá hàng.

Thuật toán: đoán thay vì chạy tay

Cho dãy 7, 3, 12, 5, 9. Thuật toán tìm số lớn nhất bắt đầu bằng gán max = 7. So với 3: giữ nguyên. So với 12: max thành 12. So với 5, rồi 9: giữ nguyên. Kết quả 12, sau 4 lần so sánh cho 5 phần tử.

Đề ít khi chỉ hỏi "kết quả là gì". Hay gặp hơn là hỏi biến nào đổi ở bước thứ mấy, hoặc nếu đảo thứ tự dãy thì kết quả có đổi không. Cách ổn định duy nhất là kẻ bảng theo dõi giá trị từng biến qua từng bước, bằng bút, trên giấy. Nhìn lướt rồi đoán thì vài lần may, vài lần trượt, mà bạn không biết lần nào sẽ là lần nào.

Vẽ hình vuông bằng khối lệnh cũng có bẫy tương tự: lặp 4 lần, mỗi lần tiến một đoạn rồi quay 90 độ. Nhiều bạn viết lặp 3 lần vì không nhớ tổng các góc quay phải đủ 360 độ.

Đạo đức số: đúng ý nhưng chung chung

Lấy câu "Nêu hai việc cần làm khi nhận tin nhắn lạ yêu cầu chuyển tiền" (mình tự đặt để minh hoạ, không phải đề của nơi nào). Viết "phải cẩn thận" thì gần như không có điểm. Viết "không bấm vào đường link, gọi trực tiếp cho người quen để xác minh, và báo cho người lớn" thì có ba hành động cụ thể. Phần này nhìn có vẻ dễ vì không có phép tính, nhưng điểm nằm ở những ý cụ thể, không nằm ở thái độ.

Chia bốn tuần: 24 buổi, không đều

Giả sử bạn còn bốn tuần và dành 24 buổi, mỗi buổi khoảng 50 phút, tổng cộng 20 giờ. Chia đều cho chín mảng là sai, vì các mảng không nặng bằng nhau. Một cách chia mình thấy hợp lý hơn:

Tuần 3 chiếm 8 buổi, tức 400 phút, gần 7 giờ, vì bảng tính và thuật toán cần làm tay nhiều nhất. Tuần 4 dành cho luyện đề, hướng nghiệp chỉ một buổi nhẹ. Hai đề bấm giờ là chỗ lộ ra bạn mất thời gian ở đâu. Thường là bước đọc đề, không phải bước giải.

Nếu chỉ còn hai tuần thì cắt thế nào? Giữ nguyên bảng tính, thuật toán và luyện đề. Phần còn lại ôn bằng trắc nghiệm, sai câu nào mới quay lại đọc lý thuyết của câu đó. Cắt kiểu này đau, nhưng còn hơn trải mỏng rồi chẳng chỗ nào chắc.

Dùng bài tập ba mức sao cho khỏi phí

Nhiều người làm bài theo thứ tự trang, từ đầu đến cuối. Cách này tốn giờ mà ít tiến bộ. Thử cách khác: với mỗi mục, làm mức dễ nhất trước, có bấm giờ. Giả sử mục có 12 câu và bạn sai 5. Con số 5/12 là tín hiệu quay lại lý thuyết, chưa phải lúc lên mức khó. Sai 1–2 câu thì lên mức tiếp theo ngay.

Với bài vận dụng, đừng nhìn lời giải trước khi tự nháp ít nhất mười phút. Đọc lời giải khi chưa thử thì bạn chỉ thấy "à, hợp lý" mà không biết tay mình bí ở bước nào.

Một thói quen nhỏ: mỗi câu sai ghi một dòng vào sổ, kèm nguyên nhân (quên công thức, đọc nhầm đề, tính nhầm, không hiểu khái niệm). Sau một tuần nhìn lại, nguyên nhân thường dồn vào một hai loại. Chữa đúng loại đó có lợi hơn làm thêm 50 câu.

Tự luận: dàn ý trước, viết sau

Câu tự luận Tin học thường ngắn nên người ta hay viết liền một mạch. Rồi thiếu ý. Mất ba phút lập dàn ý trước là khoản đầu tư rẻ.

Ví dụ đề hỏi so sánh bộ nhớ RAM với ổ lưu trữ. Dàn ý chỉ cần bốn dòng: mỗi loại dùng để làm gì; khi tắt máy thì dữ liệu thế nào (RAM mất, ổ lưu trữ giữ); vai trò của mỗi loại khi máy đang chạy; một ví dụ cụ thể như mở một tệp văn bản. Bốn dòng đó đủ để viết một đoạn chặt. Không có dàn ý, nhiều bạn chỉ nhớ ý đầu rồi quên mất ý về dữ liệu khi tắt máy, trong khi đó là ý quan trọng nhất của câu.

Tài liệu mình nói tới ở dưới có phần câu hỏi tự luận kèm dàn ý trả lời. Cách dùng hợp lý là tự lập dàn ý trước, rồi mới đối chiếu.

Song ngữ Việt – Anh: ai cần, ai không

Tên chương và tên mục trong tài liệu được trình bày song song bằng hai thứ tiếng, kiểu như hệ điều hành đi cùng operating system, bảng tính đi cùng spreadsheet. Với học sinh học lớp tích hợp hay chương trình có dùng thuật ngữ tiếng Anh, hoặc ai muốn làm quen từ vựng tin học, việc này đỡ mất công tra. Còn nếu bài thi của bạn hoàn toàn bằng tiếng Việt, phần song ngữ không cộng thêm điểm nào. Bạn cứ đọc lướt qua.

Đừng mua với kỳ vọng nó dạy tiếng Anh. Nó chỉ gắn thêm tên tiếng Anh cho chương và mục.

Tài liệu 195 trang này có gì, thiếu gì

File là PDF 195 trang, tên đầy đủ "Tổng ôn Tin học cấp 2 (lớp 6–9) nâng cao thi vào lớp 10". Chín chương của tài liệu gần như trùng với chín mảng ở trên. Chương cuối ghép hướng nghiệp với phần luyện đề tổng hợp. Phần luyện tập gồm bài tập ba mức, bài tập vận dụng có lời giải, câu hỏi tự luận có dàn ý trả lời và câu hỏi trắc nghiệm. Có thêm phần nâng cao dành cho học sinh khá, giỏi.

Giờ đến chỗ thiếu. Không có video bài giảng. Đây cũng không phải giáo trình thay cho sách của trường: nếu có chỗ chưa hiểu từ gốc thì bạn vẫn phải quay lại sách giáo khoa hoặc hỏi thầy cô. Là PDF nên bạn đọc trên màn hình hoặc tự in, còn phần thực hành trên máy thì phải tự mở máy làm. Phần luyện đề là đề tổng hợp để tập, đừng coi nó là đề của một tỉnh hay một trường cụ thể nào.

Nên dùng nó như bộ khung để ôn thi Tin học vào lớp 10 có hệ thống, ghép với sách trên lớp.

Xem thử trước khi trả tiền

Tài liệu có 5 trang xem trước miễn phí. Đủ để bạn kiểm tra ba thứ: cách trình bày song ngữ có làm rối mắt không, lời giải viết kỹ hay lướt, và dàn ý tự luận có đúng kiểu bạn cần. Giá 99.000đ cho 195 trang, tính ra chưa đến 510 đồng một trang. Thanh toán bằng chuyển khoản trong nước, và bạn nhận file trong vòng 24h.

Nếu muốn xem thử mấy trang đầu, tài liệu nằm ở đây: Tổng ôn Tin học cấp 2 nâng cao thi vào lớp 10.