Học tài chính thực hành: bắt đầu từ chỗ dễ sai nhất

Đứa em họ mình học năm ba tài chính, hỏi một câu rất tỉnh: "Chỉ số thanh toán nhanh khác thanh toán hiện hành chỗ nào?". Mình bảo nó mở báo cáo tài chính của một công ty thủy sản đang niêm yết, tính giúp mình cả hai chỉ số, rồi tự nói xem mình hiểu gì. Nó lọ mọ nửa buổi, ra số, vẫn không nói được. Vấn đề không nằm ở công thức. Vấn đề là nó chưa từng cầm cân đối kế toán để hiểu tiền đang kẹt ở đâu.

Ai học tài chính cũng đi qua đúng chỗ này. Sách cho công thức, trường cho lý thuyết, còn việc bóc một bộ báo cáo ra để trả lời "công ty này có trả được nợ trong sáu tháng tới không" thì hiếm nơi dạy tử tế.

Người mới cầm báo cáo tài chính đọc sai ở đâu

Ba cái bẫy. Bẫy thứ nhất: đọc lợi nhuận trước. Doanh nghiệp báo lãi mấy chục tỷ mà cuối kỳ tiền mặt còn vài trăm triệu, thì con số lãi đó không nói được gì về khả năng sống của công ty. Bảng cân đối kế toán mới là chỗ phải xem đầu tiên, cụ thể là dòng tiền và nợ ngắn hạn.

Bẫy thứ hai: tính chỉ số bằng trung bình cộng các quý mà quên tồn kho mùa vụ. Công ty bán đồ gia dụng thì tháng 12 tồn kho gấp đôi tháng 6. Lấy trung bình năm để chia, chỉ số vòng quay hàng tồn kho ra đẹp mà sai bản chất.

Bẫy thứ ba, đau nhất: học thuộc hệ số beta, WACC, CAPM để thi, đến khi cần thẩm định một dự án mở xưởng thì loay hoay không biết lấy lãi suất chiết khấu từ đâu. Thi thì làm được. Làm việc thì tắc.

Thứ tự học cho người đi làm, không phải cho người đi thi

Nếu bạn còn hai mươi tư tuần trước khi nộp CV vào vị trí chuyên viên phân tích, đừng mở sách lý thuyết từ trang một. Đi theo thứ tự này.

Tuần 1 đến 3: đọc ba báo cáo. Lấy báo cáo của một doanh nghiệp cùng ngành bạn muốn vào, in ra, đọc bằng bút. Không cần hiểu hết. Chỉ cần trả lời được: tiền của công ty nằm ở đâu, nợ bao nhiêu và trả cho ai. B01 là bảng cân đối, B02 là kết quả kinh doanh, B03 là lưu chuyển tiền tệ. Nhớ ba cái tên này trước khi nhớ bất kỳ công thức nào.

Tuần 4 đến 8: dựng một file Excel tính chỉ số. Một bảng, cột dọc là năm, dòng ngang là chỉ số. Làm cho ba công ty cùng ngành. Làm xong bạn sẽ thấy nghề tài chính thực ra là nghề so sánh. Chỉ số của một công ty đứng riêng thì vô nghĩa.

Tuần 9 đến 14: ngân sách và dòng tiền. Đây là phần trường dạy sơ sài nhất và công việc hỏi nhiều nhất. Thử dựng ngân sách 12 tháng cho một cửa hàng nhỏ bạn biết, rồi lập bảng dòng tiền 13 tuần. Mười ba tuần, không phải mười hai tháng. Sở dĩ người ta dùng 13 tuần là để nhìn được tiền ra vào theo tuần, phát hiện sớm tuần nào âm quỹ.

Tuần 15 đến 20: thẩm định dự án. Chọn một dự án thật, ví dụ mở thêm một điểm bán, mua một máy sản xuất. Tính NPV, IRR, thời gian hoàn vốn. Ở đây bạn sẽ gặp lại WACC, và lần này nó có nghĩa: đó là mức sinh lời tối thiểu mà dự án phải vượt qua.

Tuần 21 đến 24: chuẩn bị phỏng vấn. Bài kiểm tra Excel ở vị trí tài chính thường chỉ xoay quanh trục dọc, SUMIFS, làm bảng pivot, và một câu hỏi tình huống kiểu "doanh thu giảm 8% mà lợi nhuận giảm 30%, vì sao". Trả lời được câu đó là bạn đã có nghề.

Một buổi tối cụ thể

Lấy giấy, ghi ra ba dòng: doanh thu thuần, EBIT, lãi vay. Rồi tự hỏi: nếu doanh thu giảm 10% và chi phí cố định không đổi, EBIT còn bao nhiêu. Bạn vừa tính đòn bẩy kinh doanh mà không cần mở sách. Làm lại với lãi vay tăng thêm, bạn có đòn bẩy tài chính. Hai thứ này giải thích phần lớn các cú lãi lao dốc trên sàn.

Dòng tiền 13 tuần: bảng mà ai đi làm cũng phải biết

Mình từng chứng kiến một công ty nội thất có lãi trên giấy cả năm mà tháng 7 không đủ tiền trả lương. Lý do: khách lớn ký hợp đồng trả chậm 90 ngày, nhà cung cấp gỗ thì đòi tiền ngay. Bảng lãi lỗ không nhìn thấy chuyện đó. Bảng dòng tiền 13 tuần thì thấy ngay từ tuần thứ sáu.

Cấu trúc đơn giản. Cột là tuần 1 đến 13. Dòng trên cùng là số dư đầu kỳ. Dưới là tiền thu từ bán hàng theo từng nhóm khách và điều khoản thanh toán của họ. Tiếp là các dòng chi: lương, nguyên vật liệu, thuê, lãi vay, thuế. Cuối cùng là số dư cuối kỳ, chính là số dư đầu kỳ tuần sau.

Một mẹo nhỏ mà dân làm nghề hay dùng: cộng thêm một dòng "dự phòng 5%" cho các khoản chi phát sinh. Không phải vì bạn tính dở, mà vì đời thật luôn có hóa đơn bất ngờ.

Số liệu tính bằng triệu đồng, doanh nghiệp nhỏ. Nhìn vào bảng, tuần 2 là tuần căng nhất. Nếu số dư đầu kỳ chỉ có 200 triệu, công ty đã âm quỹ từ tuần 2, dù cả hai tháng đều có lãi kế toán. Đó là lý do bảng này được hỏi trong phỏng vấn nhiều hơn bất kỳ chỉ số nào khác.

Thẩm định dự án: khi con số phải chịu được câu hỏi ngược

Một dự án mở xưởng, tổng đầu tư 4,2 tỷ, dòng tiền ròng dự kiến 900 triệu mỗi năm trong 7 năm, chi phí vốn 12%. Bạn bấm máy ra NPV dương hơn 200 triệu, IRR khoảng 13,4%. Kết luận: nên làm.

Nhưng người có nghề sẽ hỏi ngược trước khi ký. Nếu doanh thu chỉ đạt 85% dự kiến thì NPV còn dương không? Nếu chi phí vốn lên 15% vì lãi suất tăng? Nếu máy móc chậm tiến độ sáu tháng, năm đầu không có doanh thu? Đó là phân tích độ nhạy, và nó là phần mà nhà đầu tư thật sự muốn xem, không phải con số NPV đẹp.

Có một hạn chế phải nói thẳng: NPV và IRR đều tin vào dòng tiền dự báo. Dự báo sai thì mô hình đẹp mấy cũng vô nghĩa. Đừng để file Excel che mất việc phải đi hỏi người bán hàng xem họ nghĩ gì về sản lượng.

Chuyện lỗi nghề: những chỗ người mới vấp

Dân trong nghề hay nói vui, ba tháng đầu ai cũng vấp đúng bốn lỗi. Gán nhầm khoản mục. Lấy số cuối kỳ thay vì bình quân. Quên loại giao dịch nội bộ khi hợp nhất. Và tin vào file của người khác mà không kiểm tra công thức.

Lỗi cuối cùng nguy hiểm nhất. Một bảng tính được gửi qua năm người, mỗi người sửa một chút, cuối cùng công thức ở ô tổng trỏ sai vùng dữ liệu. Con số vẫn ra, chỉ là sai. Người làm tài chính giỏi có thói quen bấm F2 vào ô quan trọng trước khi báo cáo.

Còn một điều khó chịu nữa: nghề này phải chịu được việc bị hỏi khó. Sếp hỏi "số này ở đâu ra" ba lần liên tiếp, và bạn phải trả lời được cả ba. Không nhớ nguồn là mất uy tín, kể cả con số đúng.

Công cụ: Excel trước, phần mềm sau

Đừng vội học Power BI hay phần mềm ERP. Ở phần lớn doanh nghiệp Việt, việc hằng ngày vẫn nằm trong Excel. Trục dọc, INDEX MATCH, SUMIFS, làm sạch dữ liệu, pivot. Bốn thứ đó đủ cho 90% công việc của một chuyên viên tài chính mới vào nghề.

Khi đã quen, hãy học cách trình bày. Một bảng tính đúng nhưng nhìn không hiểu thì coi như chưa làm. Quy tắc đơn giản: số liệu cùng đơn vị, tiêu đề rõ, không tô màu quá ba loại. Sếp không có thời gian giải mã bảng màu của bạn.

90 ngày đầu đi làm

Tháng đầu, việc của bạn là hiểu hệ thống chứng từ của công ty: ai duyệt chi, hóa đơn đi đường nào, báo cáo nộp cho ai. Đừng vội thể hiện. Tháng hai, nhận một mảng nhỏ và làm cho sạch, ví dụ theo dõi công nợ phải thu. Tháng ba, đề xuất một cải tiến nhỏ có số liệu chứng minh, chẳng hạn gộp ba báo cáo trùng thành một.

Điều người mới hay bỏ qua: ghi lại mọi định nghĩa. "Doanh thu thuần" ở công ty bạn có gồm chiết khấu thương mại không, "tồn kho" có tính hàng đang đi đường không. Mỗi công ty một kiểu. Hỏi cho rõ ngay tuần đầu, đừng đoán.

Về tài liệu đang dùng

Bộ Tài chính thực hành từ A đến Z (318 trang, song ngữ Việt–Anh) đi đúng thứ tự mình vừa kể: tổng quan nghề, kiến thức nền với B01, B02, B03 và WACC, công việc chuyên viên tài chính từ A đến Z, công cụ, văn bản pháp luật cần biết, lỗi hay gặp, 90 ngày đầu, lộ trình thăng tiến và phần tìm việc với CV, bài kiểm tra Excel, câu hỏi phỏng vấn. Kèm mẫu ngân sách, bảng dòng tiền 13 tuần, khung thẩm định dự án và lộ trình tự học 24 tuần.

Nói thẳng điểm yếu: đây là tài liệu tự học, không thay được việc ngồi cạnh một người có nghề để hỏi. Phần lý thuyết tài chính doanh nghiệp nâng cao, định giá doanh nghiệp chuyên sâu thì phải đọc thêm sách khác. Nó cũng không dạy phần mềm ERP cụ thể của từng công ty.

Bạn xem 5 trang đầu để biết văn phong và độ sâu trước khi quyết định. Giá 191.000 đồng, trả bằng chuyển khoản trong nước, nhận hàng trong 24 giờ sau khi thanh toán.

Xem chi tiết và 5 trang xem trước: https://globalmarket.vin/product/tai-chinh-thuc-hanh-tu-a-den-z

Một lời cuối, không phải lời khuyên nghề nghiệp: nếu bạn đang phân vân giữa học thêm một chứng chỉ và làm sạch một bộ báo cáo thật, chọn cái thứ hai. Nhà tuyển dụng hỏi được rất ít về chứng chỉ, nhưng hỏi rất lâu về con số bạn từng bóc.