Lịch sử 10: học từ sử liệu trước khi học thuộc

Đứa cháu mình năm ngoái đi thi học sinh giỏi tỉnh, về kể đề cho một đoạn trích trong Đại Việt sử ký toàn thư rồi hỏi "đoạn này phản ánh điều gì về bộ máy nhà nước thời Lê sơ". Cháu viết gần hai trang, kể đủ các đời vua, đời nào cũng có. Được 5 trên 20. Giám khảo ghi đúng một dòng: "Không dùng sử liệu, chỉ kể lại."

Chuyện này lặp đi lặp lại mỗi mùa thi. Các em học thuộc rất giỏi. Thứ các em thiếu là kĩ năng đọc một đoạn sử liệu và trả lời đúng câu hỏi người ta hỏi. Lịch sử 10 trong chương trình mới lại càng đẩy về hướng đó: chương đầu tiên của sách không phải là triều đại nào cả, mà là "Sử học và cách học sử". Đề thi học sinh giỏi bám đúng vào phần ấy.

Bài này nói về cách học Lịch sử 10 sao cho đi thi không bị trả bài vì lý do "kể chuyện hay nhưng sai yêu cầu".

Vì sao học thuộc không còn ăn điểm

Đề thi HSG Lịch sử những năm gần đây gần như luôn có một câu dùng tư liệu. Có thể là một đoạn Việt sử lược, một trích từ Hịch tướng sĩ, một bảng thống kê dân số, một tấm ảnh chụp bia đá. Đề yêu cầu: xác định nguồn, đánh giá độ tin cậy, rồi rút ra nhận định.

Nếu chỉ có kiến thức trong sách giáo khoa, bạn sẽ làm được nửa đầu và bí ở nửa sau. Vì sách giáo khoa không dạy bạn cách chất vấn một nguồn. Nó dạy bạn kết quả của quá trình đó.

Có một chi tiết dễ bị bỏ qua. Sách Lịch sử 10 chương trình 2018 dành hẳn một phần cho "sử liệu và ba kĩ năng làm bài" — đọc hiểu, phân tích, đánh giá. Đó là ba kĩ năng, không phải ba mục kiến thức. Chúng chỉ hình thành khi bạn làm đi làm lại trên tư liệu thật, không phải đọc lại ba lần.

Ba kĩ năng, và mỗi kĩ năng hỏng ở đâu

Đọc hiểu: tìm câu trả lời cho một câu hỏi cụ thể

Đọc sử liệu khác đọc truyện. Bạn phải mang theo một câu hỏi. Không có câu hỏi, mắt bạn trượt trên chữ và ghi nhớ những thứ vô dụng.

Ví dụ đoạn này, trích từ lời dụ của vua Lê Thánh Tông năm 1462 về việc tuyển quan:

"Quan lại là nguồn gốc của dân. Nếu chọn không kĩ thì dân chịu hại. Vậy phải chọn người có học thức, biết phép tắc, không cần con nhà cao sang."

Câu hỏi đặt ra: đoạn này chứng minh điều gì về chính sách tuyển quan thời Lê sơ?

Câu trả lời ngắn gọn nằm ở ý cuối — "không cần con nhà cao sang" — tức là mở rộng nguồn tuyển, đặt học vấn và phẩm chất lên trên thân thế. Nhưng nếu bạn chỉ viết lại ý đó thì được nửa điểm. Phải thêm: chính sách này đi kèm chế độ khoa cử định kì, và nó là công cụ để nhà Lê sơ giảm quyền lực của tầng lớp quý tộc cũ. Chỗ này mới là chỗ cần học bài.

Mẹo nhỏ mình dùng khi dạy: đọc đoạn trích ba lần. Lần một gạch chân từ khóa. Lần hai khoanh chữ chỉ quan hệ nhân quả ("vì", "nên", "bởi thế"). Lần ba viết ra nháp một câu bằng tiếng của mình. Câu đó thường chính là luận điểm mở bài.

Phân tích: phân biệt sự kiện với cách kể sự kiện

Đây là kĩ năng chia đôi số điểm giữa các em học giỏi. Một sự kiện, ba người chép sử, ba cách kể. Bạn phải thấy cách kể, không chỉ thấy sự kiện.

Hai đoạn viết về cùng chiến thắng, một của sử quan triều đình, một của sử gia đời sau, khác nhau ở chỗ ai là nhân vật chính và ai là nguyên nhân. Sử quan triều đình khen vua. Sử gia đời sau nhìn xuống dân. Cả hai đều có lý, nhưng bạn phải nói được lý của từng bên.

Những chỗ cần soi khi phân tích:

• Ai viết đoạn sử liệu, viết khi nào, để làm gì
• Tác giả kể từ vị trí nào — người thắng, người thua, người quan sát, người chép lệnh
• Chi tiết nào được nhắc, chi tiết nào bị bỏ
• Dùng từ gì để gọi các bên (thần, giặc, dân, ngụy đều là lựa chọn có chủ ý)

Chỉ cần lập bảng bốn cột này cho mỗi đoạn trích, bạn đã hơn phần lớn thí sinh. Mình sẽ đưa một bảng làm mẫu ở dưới.

Đánh giá: nói độ tin cậy mà không phán bừa

Học sinh hay nói "tư liệu này không đáng tin vì được viết bởi người thắng cuộc". Câu đó không sai nhưng quá thô. Giám khảo chấm là người làm sử, họ không thích câu trả lời rập khuôn.

Cách nói an toàn hơn: tư liệu loại nào, độ tin cậy đến đâu, dùng được vào mục đích gì. Sử liệu gốc (bia, sắc phong, văn bản gốc) tin cậy hơn sử liệu phái sinh. Tài liệu do triều đình soạn có thiên lệch về chính trị nhưng lại rất đáng tin về thủ tục hành chính, số lượng quan, lệ định. Ảnh chụp và ghi chép cá nhân đáng tin về không khí đời sống, không đáng tin về số liệu tổng thể.

Một câu luôn dùng được khi chưa chắc: "Tư liệu này cho thấy cách người đương thời nhìn nhận sự việc, hơn là cho thấy toàn bộ sự việc." Nghe chừng mực, và đúng.

Bảng làm mẫu: soi một đoạn trích trong 5 phút

Giả sử đề cho bốn câu trong Bình Ngô đại cáo. Bạn dựng bảng này ra nháp rồi viết bài từ đó.

Bảng này không phải để chép vào bài. Nó là bộ khung để bạn không viết lan.

Lộ trình 12 tuần trước kì thi

Mình hay đưa lộ trình này cho học sinh lớp 10 ôn HSG, chia theo tuần, chừa một tuần dự phòng. Nghe dài, nhưng mỗi ngày chỉ cần một tiếng rưỡi, cộng thêm buổi cuối tuần.

Tuần 1–2: đọc lại phần Sử học và cách học sử. Tập xác định loại sử liệu. Làm mười đoạn trích nhỏ, mỗi đoạn viết ba dòng nhận xét.

Tuần 3–4: văn minh phương Đông và phương Tây. Đây là phần dễ mất điểm vì kiến thức rộng, tên riêng nhiều. Học theo trục: điều kiện tự nhiên — kinh tế — tổ chức xã hội — thành tựu. Bốn trục, áp cho từng nền văn minh.

Tuần 5–6: hai cuộc cách mạng công nghiệp. Phần này đừng học sự kiện, học hệ quả. Đề rất hay hỏi "cách mạng công nghiệp thay đổi cơ cấu xã hội thế nào" chứ không hỏi "máy kéo chạy bằng gì".

Tuần 7–8: văn minh Đông Nam Á và các nền văn minh cổ trên đất Việt Nam. Đây là chỗ dễ nhầm niên đại. Lập một dòng thời gian duy nhất trên giấy A3, dán tường.

Tuần 9–10: văn minh Đại Việt, nhà nước pháp luật quân chủ, cộng đồng dân tộc, hiến pháp. Phần nặng nhất. Dành thêm buổi để so sánh Lý – Trần – Lê sơ – Nguyễn theo bốn tiêu chí: bộ máy trung ương, địa phương, pháp luật, tuyển quan.

Tuần 11: luyện đề. Ba đề đầy đủ, tính giờ, tự chấm theo thang điểm của đề thi tỉnh.

Tuần 12: sửa bài đã làm. Không học mới.

Tuần dự phòng: đúng nghĩa dự phòng. Đừng nhồi thêm kiến thức vào đây.

Bốn lỗi khiến bài mất điểm dù học kĩ

Kể lại sự kiện thay vì trả lời câu hỏi. Đề hỏi "vì sao", bạn kể "diễn ra thế nào". Hai chữ khác nhau, mất một nửa điểm. Trước khi viết, gạch chân động từ trong đề: vì sao, như thế nào, đánh giá, so sánh, chứng minh. Mỗi động từ có dàn ý riêng.

Không có bằng chứng. Câu nhận định mà không có dẫn chứng thì giám khảo chỉ cho điểm ý, không cho điểm chứng minh. Mỗi ý cần một dẫn chứng cụ thể: năm, tên văn bản, số liệu, đoạn trích.

Lẫn giữa hiện đại và đương thời. Phán xét người xưa bằng tiêu chuẩn hôm nay là lỗi nặng. Nhà Lê sơ không có khái niệm "dân chủ hiện đại", đừng viết như thể họ thiếu nó.

Dùng từ hoa mỹ thay cho phân tích. "Trang sử hào hùng" không phải là lập luận. Bỏ hết những câu ấy, viết "sự kiện này cho thấy…".

Một đề mẫu, dàn ý, và cách tự chấm

Đề: "Phân tích đoạn trích trong Đại Việt sử ký toàn thư về việc Lê Lợi lên ngôi năm 1428. Từ đó đánh giá vai trò của Nho giáo trong việc kiến tạo chính danh nhà Lê."

Dàn ý mình hay dùng:

• Mở (2–3 câu): nêu vấn đề và nguồn tư liệu. Không dẫn cả đoạn trích vào mở bài.
• Ý 1: đặt đoạn trích trong bối cảnh — chiến tranh vừa kết thúc, nguy cơ tranh chấp ngôi báu. Dẫn sự kiện: các dòng dõi Trần, các tướng có công.
• Ý 2: phân tích ba chi tiết then chốt trong đoạn trích. Mỗi chi tiết nói rõ nó chứng minh điều gì.
• Ý 3: chỉ ra giới hạn của nguồn — do sử quan triều đình biên soạn, có ý hợp thức hóa. Nêu hệ quả: các sự kiện bất lợi cho vua có thể bị lược.
• Ý 4: vai trò Nho giáo. Không nói chung chung "Nho giáo ảnh hưởng mạnh", mà cụ thể: mệnh trời, chính danh, lễ, chế độ khoa cử.
• Kết (3–4 câu): trả lời trực tiếp đề bài bằng một câu khẳng định, rồi mở rộng một ý nhỏ.

Cách tự chấm: cho mỗi ý 4 điểm. Trừ 1 điểm nếu thiếu dẫn chứng. Trừ 1 điểm nếu câu trả lời không bám động từ trong đề. Cộng 2 điểm cho phần đánh giá nguồn nếu có. Thang 20. Ba bài đầu tiên bạn sẽ tự chấm khắt hơn giám khảo — chuyện bình thường.

Học Địa lí 10 và Lịch sử 10 cùng một cách

Nếu bạn thi đội tuyển cả hai môn, đừng học tách. Cùng một thao tác: đọc tư liệu — hỏi tư liệu chứng minh gì — nói độ tin cậy. Khác nhau chỉ ở chất liệu. Sử liệu là chữ, địa liệu là bảng số, biểu đồ, ảnh vệ tinh. Não bạn sẽ nhẹ hơn khi gộp.

Bên mình có bộ Lịch sử 10 cho Gà chọi — tài liệu song ngữ 455 trang, mười chương từ sử liệu đến hiến pháp, có đề tự luyện kèm hướng dẫn chấm và ba đề luyện thi HSG. Sách có phần sửa bài mẫu, đúng thứ mình vừa nói: chỉ ra chỗ mất điểm chứ không chỉ đưa đáp án. Một nhược điểm thật: bản PDF không có phần nghe, nên môn nào cần nghe bạn phải tự tìm thêm nguồn ngoài.

Xem 5 trang mẫu trước khi mua — mình khuyên xem trang mục lục và trang sửa bài để biết văn phong có hợp không: Lịch sử 10 cho Gà chọi. Giá 99.000đ, thanh toán chuyển khoản trong nước, nhận file trong 24 giờ sau khi chuyển.

Những câu hỏi học sinh hay gửi

Có cần học thuộc niên đại không? Cần, nhưng chỉ những mốc làm thay đổi cấu trúc. Năm 1428 quan trọng. Ngày một trận đánh nhỏ thì không. Trong đề HSG, sai niên đại lớn bị trừ điểm nặng, sai ngày lẻ hầu như không ai trừ.

Đoạn trích dài quá, đọc không kịp thì sao? Đọc câu đầu và câu cuối trước. Phần lớn đoạn trích đặt luận điểm ở hai đầu. Rồi đọc phần giữa để tìm dẫn chứng.

Có nên dùng từ ngữ của sử liệu trong bài làm? Nên trích ngắn, một cụm từ, đặt trong ngoặc kép. Đừng chép cả câu dài — vừa mất chỗ, vừa dễ sai chính tả chữ Hán Việt.

Học bao lâu thì đọc được sử liệu? Khoảng sáu đến tám tuần nếu mỗi tuần làm mười đoạn. Tuần đầu sẽ chậm, đến tuần thứ năm bạn thấy mình đọc nhanh hơn hẳn. Không có cách nào rút ngắn đoạn này, kể cả mua tài liệu.