Ngữ văn 10 cho HSG: học thể loại trước khi học bài mẫu

Có một kiểu học rất phổ biến ở lớp chuyên Văn. Thầy cô cho đề, cả lớp mở vở ra chép bài mẫu, chép đủ ba tờ. Đến kỳ thi, đề ra khác một chút. Bài làm vẫn viết, vẫn đủ ba phần, nhưng không có điểm nào chạm được vào cái mà đề hỏi.

Đề thi học sinh giỏi Ngữ văn không giống đề kiểm tra trên lớp. Nó không hỏi "em hãy phân tích bài thơ này". Nó hỏi kiểu: một nhận định về thơ, kèm hai ngữ liệu, và yêu cầu bàn luận. Muốn bàn được thì phải hiểu thơ là gì ở tầng thể loại, không chỉ là thuộc lòng vài câu.

Mình từng chấm bài cho một nhóm ôn thi cấp tỉnh. Kinh nghiệm chung: đứa học bài mẫu nhiều nhất thường không phải đứa điểm cao nhất. Đứa điểm cao là đứa đọc đề xong biết đề thuộc thể loại nào, đặc trưng của thể loại đó là gì, rồi mới tìm luận điểm.

Đề thi hỏi cái gì khác với đề trên lớp

Đề trên lớp 15 phút thường là tái hiện. Đề giỏi là vận dụng vào một tình huống mới — đặt ngữ liệu ngoài sách giáo khoa bên cạnh một nhận định lý luận.

Ví dụ điển hình năm nay, dạng đề hai ngữ liệu:

Thơ không chỉ nói bằng chữ, thơ còn nói bằng chỗ ngừng giữa các chữ. Bằng hiểu biết về thơ, em hãy bàn luận ý kiến trên và làm sáng tỏ qua hai bài thơ đã học.

Học sinh trung bình sẽ viết: thơ hay vì có nhịp, ví dụ bài X, bài Y. Học sinh giỏi sẽ hỏi ngược lại: "chỗ ngừng" là gì — ngắt nhịp, ngắt dòng, khoảng trắng kiểu Thơ mới, hay chỗ tác giả im lặng mà người đọc phải tự hiểu. Ba cách hiểu đó cho ra ba hệ thống luận điểm khác nhau.

Chỗ này thể loại giúp. Biết thơ Đường luật có ngắt nhịp 2/2/3 hay 4/3 cố định, thơ tự do phá nhịp theo cú pháp, thơ haiku ngắt bằng chỗ chuyển ý — thì mới tách được cái gọi là "chỗ ngừng" thành hiện tượng có lý thuyết, chứ không phải cảm nhận vu vơ.

Bốn nhóm thể loại chiếm phần lớn đề

Chương trình Ngữ văn 10 xoay quanh bốn nhóm. Đề giỏi thường chọn ngữ liệu nằm ở giao điểm hai nhóm, đó là chỗ dễ đánh đố.

Bảng này nghe khô. Nhưng nó là cái khung để phân loại đề trước khi viết. Dành ba mươi giây đọc đề, khoanh vào nhóm nào — việc đó tiết kiệm cả hai mươi phút loay hoay.

Truyện truyền kì: chỗ dễ mất điểm nhất

Truyền kì kiểu Truyền kì mạn lục có hai lớp rõ rệt: lớp thế sự và lớp kì ảo. Học sinh hay sa vào kể lại chuyện ma, rồi kết luận "thể hiện ước mơ của nhân dân".

Thực ra các nhà nghiên cứu đã chỉ ra từ lâu rằng cái kì ảo trong truyền kì không đứng ngoài đời sống, nó là cách nói gián tiếp về những thứ không nói thẳng được dưới thời Lê trung hưng. Nguyễn Dữ viết về hồn ma để nói về quan lại. Nếu bài làm không nhận ra lớp này thì dù viết trôi chảy vẫn chỉ ở mức điểm trung bình.

Có một bài tập nhỏ, làm được trong mười phút: kẻ hai cột, một cột ghi sự việc kì ảo, một cột ghi sự việc đời thường cùng nội dung. Cột nào cũng có. Đó là chỗ tác giả đang lách.

Thơ mới: đừng chỉ nói "buồn"

Thơ mới có một đặc điểm về thể loại dễ bị bỏ qua: cái tôi trữ tình xuất hiện với tư cách một cá thể có tên tuổi, không phải cái ta cộng đồng. Vì thế mới có chuyện cùng một đề tài mùa thu mà mỗi nhà thơ viết một kiểu khác hẳn nhau.

Đề giỏi thường khai thác chính chỗ này. Ví dụ: so sánh cách xưng "tôi" ở hai bài thơ cùng thời kỳ. Trả lời được thì phải nắm được nhịp điệu — câu thơ bảy chữ nhưng ngắt thành 3/4, hay bốn chữ rồi kéo dài — và phải biết cái buồn trong thơ trước 1945 mang tính mỹ học, không phải tâm trạng cá nhân thật.

Đọc đề: ba mươi giây quyết định cả bài

Một thầy dạy đội tuyển ở Hà Nội có cách ra đề rất khó chịu: đề dài bốn dòng, trong đó chỉ một từ khoá là quan trọng. Ai đọc nhanh mà không gạch chân thì viết lạc.

Mình áp dụng cách này khi luyện cho nhóm: đọc đề, gạch chân những chữ thuộc loại "thao tác" (bàn luận, làm sáng tỏ, chứng minh, đánh giá) và gạch một đường nét đôi dưới chữ thuộc loại "đối tượng" (hai bài thơ, một nhận định, một nhân vật).

Ví dụ với đề trên: thao tác là "bàn luận" và "làm sáng tỏ", đối tượng là "chỗ ngừng giữa các chữ" cộng "hai bài thơ đã học". Bốn thành tố. Bài làm phải có đủ bốn, thiếu cái nào mất điểm cái đó.

Lỗi hay gặp là bỏ qua phần bàn luận lý thuyết, lao thẳng vào phân tích thơ. Với đề giỏi, phần lý thuyết thường chiếm ba đến bốn điểm trên tổng hai mươi.

Dựng luận điểm: từ khung tới bài

Có người viết dàn ý dài hai trang rồi viết bài ba trang. Có người viết dàn ý nửa trang rồi viết bốn trang. Mình nghiêng về kiểu thứ hai, với một điều kiện: mỗi luận điểm phải được phát biểu bằng một câu có mệnh đề và một câu giải thích đi kèm.

Cấu trúc một luận điểm ba tầng:

1. Mệnh đề: khẳng định cái gì đang được chứng minh.
2. Lý lẽ: vì sao mệnh đề đó đúng — thường dựa vào đặc trưng thể loại hoặc một khái niệm lý luận.
3. Dẫn chứng: trích nguyên văn, ngắn, đúng chỗ. Phân tích dẫn chứng bằng chính lý lẽ ở tầng hai, không kể lại.

Điều làm nên khác biệt giữa bài khá và bài giỏi không phải số dẫn chứng, mà là tầng hai. Bài khá kể lý lẽ chung chung kiểu "tác giả đã khéo léo sử dụng biện pháp nhân hoá". Bài giỏi chỉ ra nhân hoá ở đây làm nhiệm vụ gì mà cách khác không làm được.

Thử so sánh hai cách viết cùng một dẫn chứng:

Cách kém: Câu thơ sử dụng biện pháp nhân hoá để miêu tả cảnh vật, thể hiện tình cảm của tác giả.

Cách tốt hơn: Câu thơ dồn ba động từ vào một chủ thể vô tri, khiến cảnh vật giành mất vai trò của người — chính là chỗ đẩy cái tôi trữ tình ra ngoài, thành người quan sát bị bỏ rơi.

Cách thứ hai vẫn chưa hoàn hảo, nhưng nó nói về chức năng, không phải về tên gọi của biện pháp.

Ví dụ thật: dàn ý cho đề hai ngữ liệu

Lấy đề về "chỗ ngừng giữa các chữ". Dàn ý mất khoảng bốn mươi phút khi mới tập, sau quen còn hai mươi.

Mở bài — một đoạn ngắn, nêu vấn đề bằng chính nhận định, không kể lể. Không dẫn lại toàn bộ nhận định, chỉ lấy ý cốt lõi.

Thân bài, phần một: giải mã nhận định. Chỗ ngừng có ba dạng. Thứ nhất, ngắt nhịp có quy luật — Đường luật ngắt 2/2/3 hoặc 4/3. Thứ hai, ngắt theo cú pháp — thơ tự do dài ngắn bất thường, chỗ xuống dòng là chỗ ý chùng. Thứ ba, ngắt bằng im lặng của haiku, chỗ chuyển trong khoảnh khắc khiến người đọc tự nối. Ba dạng này không thay thế nhau, mà chồng lên nhau trong cùng một bài.

Phần hai: làm sáng tỏ qua ngữ liệu thứ nhất. Chọn một bài Đường luật, chỉ ra chỗ ngắt nhịp có quy luật. Cần trích ít, phân tích nhiều. Một câu thơ mà bàn được nửa trang là đủ.

Phần ba: ngữ liệu thứ hai. Chọn một bài Thơ mới hoặc thơ hiện đại, chỉ ra chỗ phá nhịp. Nên chọn bài có chỗ ngắt bất thường thật — ví dụ câu thơ bị ngắt giữa cụm từ, khiến nghĩa lệch đi.

Phần bốn: đánh giá. Ở đây mở rộng khỏi hai ngữ liệu, bàn về giới hạn của nhận định. Nhận định này đúng với thơ trữ tình, nhưng có những bài thơ mà "chỗ ngừng" không phải phương tiện chính — thơ tự sự, thơ trào phúng. Người viết giỏi thấy được giới hạn.

Kết bài — không lặp lại mở bài. Nên đóng bằng một câu nhận xét về cách đọc, hoặc một câu hỏi để ngỏ. Đừng cố gói lại toàn bộ thành một câu khẩu hiệu.

Chấm bài của mình: biết thước đo trước khi viết

Phần lớn học sinh không biết bài mình được chấm theo thang nào, nên viết theo cảm giác. Đây là cách mình đánh giá, dựa trên thang hướng dẫn chấm của đề thi tỉnh mấy năm gần đây:

Điểm sáng tạo chỉ năm phần trăm. Nhưng nhiều bạn dồn sức vào đó, viết những câu cố gây ấn tượng, rồi mất điểm diễn đạt vì câu không mạch lạc. Đánh đổi sai.

Phần liên kết đoạn cũng hay bị xem nhẹ. Một bài có ba mươi phút viết thường không kịp chuyển ý, các đoạn nằm cạnh nhau mà không có câu nối. Người chấm đọc liên tục sẽ thấy rời rạc. Cách rẻ nhất: kết đoạn bằng một câu dẫn sang ý tiếp theo, không cần từ nối trang trọng.

Ba đề luyện và cách tự chấm

Tự viết rồi tự khen không có tác dụng. Cần một thước đo ngoài.

Cách mình hay khuyên: viết trong đúng thời gian thi, không tra cứu. Để bài qua một ngày rồi đọc lại — đọc to lên. Chỗ nào phải dừng lại để hiểu là chỗ cần sửa. Sau đó dùng bảng tiêu chí trên để tự chấm từng mục, ghi con số cụ thể, đừng ghi "tạm ổn".

Ba dạng đề nên luyện, mỗi dạng hai lần:

Đề lý luận về thể loại — kiểu "đặc trưng của truyện truyền kì thể hiện như thế nào trong một tác phẩm cụ thể". Dạng này kiểm tra nền kiến thức.

Đề hai ngữ liệu so sánh — kiểu "cả hai bài thơ cùng nói về..., nhưng cách thể hiện khác nhau ở đâu". Dạng này kiểm tra khả năng đối chiếu, rất hay ra trong đề tỉnh.

Đề bàn luận một nhận định văn học — kiểu đã phân tích ở trên. Dạng này kiểm tra tư duy phản biện.

Có một đề quen thuộc mà mình thấy nhiều bạn làm sai: "Thơ là tiếng nói của tình cảm. Hãy bàn luận." Cám dỗ là viết toàn bộ về tình cảm. Nhưng đề có chữ bàn luận, nghĩa là phải thấy cả mặt trái — có thơ thuần trí tuệ, có thơ kể chuyện không cảm xúc mạnh. Thấy được mặt trái là dấu hiệu đọc đề kỹ.

Đọc thế nào để nhớ được lâu

Có bạn học thuộc ba mươi bài mẫu rồi quên sạch sau một tháng. Có bạn chỉ đọc mười tác phẩm nhưng nhớ vì đã làm việc với chúng.

Cách hiệu quả hơn: với mỗi tác phẩm, ghi vào một tờ riêng ba dòng. Dòng một: thể loại và đặc trưng thể loại chi phối gì trong bài này. Dòng hai: một chỗ ngắt hoặc một chi tiết mà chỉ riêng bài này có. Dòng ba: một câu hỏi mà bài này chưa trả lời.

Ba dòng đó không phải bài phân tích. Nó là chỉ mục. Khi vào phòng thi, trong đầu bạn có sẵn ba mươi chỉ mục, mỗi cái dẫn tới phần thân bài đã có cấu trúc. Viết theo cấu trúc thì câu văn theo sau, không bị bí.

Riêng với thể loại, nên đọc lý thuyết ngắn gọn trước khi đọc tác phẩm. Hiểu truyện truyền kì có kết cấu "gặp gỡ — biến cố — kết thúc có chi tiết kì ảo" thì đọc một truyện là thấy ngay khung. Không hiểu thì đọc xong chỉ nhớ chuyện.

Hạn chế của việc luyện theo đề mẫu

Nói thẳng: luyện đề nhiều giúp quen tay, nhưng nó dạy kỹ năng giải đề, không dạy năng lực cảm thụ. Có những bạn giải đúng cấu trúc mà bài vẫn nhạt, vì trong đầu không có tác phẩm nào mình thực sự thích.

Nếu chỉ còn hai tháng trước kỳ thi, luyện cấu trúc và tiêu chí chấm là cách cải thiện điểm nhanh nhất. Nếu còn cả năm, đọc thêm văn học ngoài chương trình — nhất là truyện ngắn Việt Nam hiện đại và thơ nước ngoài dịch — vì chất bài không đến từ dàn ý.

Một điều nữa: các bài mẫu trong sách điểm cao không nên chép. Người ta viết bài đó cho một đề cụ thể, hoàn cảnh cụ thể. Chép cấu trúc mà không chép được cách tư duy thì vào đề khác là hỏng. Dùng bài mẫu để xem người giỏi chọn luận điểm thế nào, đừng dùng làm văn bản để thuộc.

Vài thứ lặt vặt mà ăn điểm

Trích thơ phải đúng dấu câu. Câu thơ trích sai dấu là mất điểm chính tả miễn bàn.

Tên tác phẩm in nghiêng, tên nhân vật không in nghiêng. Nghe vặt nhưng người chấm nhìn vào dấu hiệu này để đoán mức độ nghiêm túc.

Không mở bài bằng câu "Từ xưa đến nay, văn học luôn...". Câu mở bài này xuất hiện trong khoảng một nửa bài thi, người chấm đã ngán từ lâu.

Mỗi đoạn không quá mười hai dòng viết tay. Đoạn dài là dấu hiệu ý chưa tách được.

Dành ba phút cuối đọc lại, ưu tiên soi lỗi trích dẫn và lỗi lặp từ. Hai lỗi này sửa nhanh, mà nó làm bài trông gọn hơn hẳn.

Tài liệu mình dùng để ôn

Bên mình có Ngữ văn 10 cho Gà chọi — 375 trang song ngữ Việt–Anh, tổ chức theo bốn nhóm thể loại: truyện kể (thần thoại, truyền thuyết, truyện truyền kì, truyện ngắn), thơ (haiku, Đường luật, Thơ mới, thơ hiện đại), nghị luận, sử thi và báo cáo nghiên cứu, sân khấu dân gian (chèo, tuồng), tác gia Nguyễn Trãi, người kể chuyện, văn bản thông tin, bài luận về bản thân và lí luận văn học.

Mỗi thể loại có phần kiến thức nền, ví dụ có phân tích đề, bài viết mẫu, và ba đề luyện kèm hướng dẫn chấm. Bạn xem 5 trang xem trước ở trang sản phẩm để biết văn phong và cách trình bày trước khi quyết định — trang xem trước cho thấy phần dàn ý và bảng tiêu chí chấm.

Giá 99.000 đồng. Thanh toán chuyển khoản trong nước, nhận file qua email trong 24 giờ. Tài liệu là PDF, đọc được trên máy tính và điện thoại, không cần phần mềm riêng.

Đây là tài liệu ôn thi, không phải đề thi thật và không cam kết điểm số. Nó cũng không thay thế việc đọc nguyên tác — bạn vẫn phải đọc tác phẩm, tài liệu chỉ giúp đọc có khung.

Xem chi tiết tại Ngữ văn 10 cho Gà chọi.